Vatnsveita Vestmannaeyja
Vestmannaeyjakaupstaður bjó við vatnsskort til ársins 1968. Fram að 1920 sóttu
eyjamenn aðallega vatn inn í Herjólfsdal, vatnsból við Vilpu og sjóleiðis undir
Löngu. Um 1900 var farið að huga að vatnsöflun í Eyjum að einhverju marki. 1919
samþykkir bæjarstjórn að láta hefja tilraunaborun eftir vatni. Eftir 1920
byrjuðu menn að byggja brunna og safna rigningarvatni. Brunnar voru við hvert
heimili og rigningarvatni af þökum var safnað í brunna. Þrýstingur frá
fiskvinnslunni jókst smám saman og árið 1947 var byrjað að bora grunnar holur á
nokkrum stöðum en án árangurs.
1955 hófst gagnger vatnsleit. Sjö holur voru boraðar og undirbúningur að
vatnsveitu þar með hafinn. Á fundi bæjarstjórnar 1957 kom fram að leit að vatni
með borunum hefði ekki borið árangur. Samþykkt var að fela bæjarráði og
bæjarstjóra að hefja athugun á því ” hvort möguleikar séu á því að leiða vatn
til Eyja frá fastalandinu”.
Árið 1958 var kannað hvort möguleiki væri á að eima sjó. Reyndist það ekki
gerlegt vegna kostnaðar. Fyrstu tilboð í leiðslu frá fastalandinu lágu þá einnig
fyrir. Bæjaryfirvöld ásamt verkfræðingum töldu besta kostinn að virkja Leitisá
við Seljaland. Árið 1960 var vatnstankur við Skiphella reistur og vatni dælt í
hann frá botni Friðarhafnar. Þar var hægt að dæla í litlu magni vatni sem lá
eins og filma ofan á sjó í sjóholu. Vatnsveita var lögð í bryggjur og
fiskiðjuver og vatnssala því hafin. Vatnsveita var nú orðin að veruleika. 1964
var boruð 1.565 metra djúp hola við Skiphella sem var þriðja dýpsta hola
landsins. Vatnið reyndist saltmengað. Vatnsöflun með djúpborun var nú talin
afskrifuð sem fær leið.
Í byrjun árs 1965 var vatnsskortur í Eyjum og var vatn flutt með skipum frá
Reykjavík. Eiming á sjó var ekki talinn heppilegur kostur. 28. janúar 1965 var
samþykkt í bæjarstjórn að gera kostnaðaráætlun um lagningu vatnsleiðslu frá
fastalandinu til Eyja. 25. júní 1965 var samþykkt með öllum atkvæðum að leggja
vatnsveitu frá landi. Byrjað var á framkvæmdum árið 1966. Ákveðið var að virkja
tvær vatnslindir í landi Syðstu Merkur sem gefa 70 l/sek og eru í 220 metra hæð
yfir sjávarmáli. Í september 1966 var búið að leggja 13 km af 10 tommu
asbeströrum frá lind í áttina að Landeyjasandi. Heildarvegalengd er 22 km.
Neðansjávarleiðslurnar eru tvær og framleiddar af NKT í Danmörku. Til stóð að
leggja fyrri leiðsluna sumarið 1967. Óvæntir atburðir urðu til þess að hún var
ekki lögð fyrr en sumarið 1968. Til stóð að framleiða lögnina í verksmiðjunni og
flytja síðan á járnbrautarvögnum niður á hafnarsvæði og um borð í
útlagningarskipið. Kom fljótlega í ljós að það var ekki hægt. Brugðust Danirnir
við þessu vandamáli með því að flytja verksmiðjuna niður á hafnarsvæði þar sem
leiðslan var framleidd beint út í skipið.
Leiðslan var á einu kefli á skipinu Henry P. Lading. Skipið var 1/9 hluti úr
gömlu olíuskipi. fjórar klukkustundir og 45 mínútur tók að leggja leiðsluna.
Lengd leiðslunnar er 12,9 km. 20. júlí 1968 fór fjallavatnið að renna í gegnum
leiðsluna. Seinni leiðslan, sem er sex tommur fyrstu 3200 metrana frá
fastalandinu en stækkar upp í sjö tommur í þvermál, var lögð 18. júlí 1971.
Verkinu var ekki lokið fyrr en í ágúst. Útlagningin varð eitthvað öðruvísi en
1968 og því vantaði 800 metra upp á en NKT tók á sig mistökin. Leiðslurnar eru á
30-55 metra dýpi og í um 90 metra dýpi þar sem þær fara yfir Álinn.
Í eldgosinu 1973 rann hraunið yfir sjö tommu neðansjávarleiðsluna og skemmdi
hana. NKT kom með kapalskipið Henry P. Lading til Eyja og settin nýjan bút í og
var því verki lokið í febrúar 1974.
Dæluhús vatnsveitunnar er staðsett á Bakkafjöru. Hámarks dæling 60 lítrar á
sekúndu. Dælunum er hægt að fjarstýra með örbylgju. Aðgengi að dæluhúsinu eru
mjög erfitt vegna sandfoks.
Allt vatn í Vestmannaeyjum er selt samkvæmt rennslismælum. Vestmannaeyjingar
fara vel með vatn, kannski á það sér sögulegar skýringar. Fólk er meðvitað um að
bruðl á vatni kemur við budduna.
Meðalvatnsnotkun á vísitölufjölskyldu er hálfur til einn rúmmetri á dag.
Fyrirtæki sem nota mikið vatn eru búin að gera viðeigandi ráðstafanir til
sparnaðar. Mælar endast mjög vel eins og rannsókn á mælum eldri en 20 ára sýndi.
Bilanir á neðansjávarleiðslum
Í gengnum árin hafa nokkrum sinnum orðið skemmdir á leiðslunni. Eins og áður
hefur komið fram þurfti að endurnýja hluta neðansjávarleiðslu eftir gos en hin
síðari ár hafa orðið nokkrar skemmdir einkum vegna aldurs leiðslunnar.
11.febrúar 2003 kom gat á sjö tommu neðansjávarleiðsluna í mjög slæmu veðri.
11.mars 2004 kom annað gat á sjö tommu neðansjávarleiðsluna einnig í mjög slæmu
veðri. Allur loðnuflotinn lá inni í viku vegna brælu. Vegna aldurs eru
leiðslurnar búnar að missa “armeringu” og eru farnar að léttast í sjó þannig að
þær hreyfast meira en áður og slitna því hraðar. Í báðum tilfellunum hafði
nuddast gat á leiðslurnar. Gert var við götin úr sérsmíðuðum viðgerðarbaulum.
Búið að klæða hluta leiðslunnar með plasthlífum þar sem við á. Sérsteyptir
fjögurra til fimm tonna steinar hafa verið settir á leiðsluna til að taka upp
þyngd. 22. september 2004 tók dýpkunarprammi báðar leiðslurnar í sundur við
syðri hafnargarðinn. Báðar leiðslurnar voru tengdar saman til bráðabirgðar.
Þegar það loksins tókst, voru aðeins 500 rúmmetra birgðir af vatni eftir í
miðlunartanki. Fullnaðarviðgerð fór fram í desember 2004. Báðar leiðslurnar voru
teknar á land á öðrum stað og þær tengdar við aðveitukerfið.