Güldnerinn og upphaf raflýsingar í Eyjum
Götulýsing í þorpinu var léleg, kveikt á nokkrum olíuluktum sem voru hengdar á háa staura. Margir gengu við luktarljós á kvöldin. Það var ekkert rafmagn og gekk Lárus á Velli með stiga um göturnar og kveikti á olíuljóskerum. Svo segir í samtímaheimildum í upphafi tuttugustu aldar. Það er upphaf raflýsingar í Vestmannaeyjum að sýslunefnd fundar 16.mars 1912 og er eina málið á dagskrá bréf Gísla J.Johnsen.þar sem hann leitar eftir áliti nefndarinnar á því hvort hún taki til afnota rafljós til götulýsingar í þorpinu. Á fundi sýslunefndar 23. nóvember 1912 skýrði Karl sýslumaður frá því að Jón Þorláksson landsverkfræðingur mundi gera áætlun um kostnað við byggingu og rekstur rafstöðvar í Eyjum til lýsingar, ef þess yrði óskað. Kostnaður yrði 600 krónur ef verkið yrði ekki framkvæmt annars eitt þúsund krónur og eftirlit innifalið í verkinu. Sýslunefnd samþykkti að veita allt að 600 krónum til verksins.

Áætlun Jóns frá 9.mars 1913 gerir ráð fyrir annarsvegar 40 hestafla díselvél og 45 hestafla gufuvél hinsvegar og kostnaður nær 50 þúsund krónur við hvorutveggja. Hann gerði ráð fyrir því að árssala yrði 21.600 kwst og verð 40 aurar á kwst. Mælti hann eindregið með díeselstöð þrátt fyrir að verð á brennsluolíu væri 15 aurar á kíló, eins og fram kemur í samtímaheimildum. Stærð stöðvarinnar var miðuð við að íbúatalan yrði 2000 manns. Á þessum tíma voru íbúar Vestmannaeyja 1717 og ef flestir íbúarnir tækju rafmagn til ljósa ætti það ekki að verða dýrara en steinolíuljós, jafnvel ódýrara. Á fundi sýslunefndar 5.ágúst 1913 var rafstöðvarmáli eitt á dagskrá. Fyrir fundinum lá bréf Halldórs Guðmundssonar raffræðings og var hann einnig á fundinum. Nefndin samþykkti að taka tilboði Hans um kostnaðaráætlun og að fara jafnframt fram á það við alþingi að sýslan fengi einkaleyfi á sölu rafmagns til ljósa og hitunar í héraðinu, sem og á sölu raflampa og hitunartækja. Á fundi sýslunefndar 7.júní 1914 var bréf frá Halldóri þar sem hann leggur fram tilboð um að útvega díselvélar og soggasvélar sem og rafmagnsvél (dínamó) rafgeyma og efni í rafleiðslu um sýsluna og innlagningarefni. Gengið var að tilboðum Halldórs og skyldi honum greiddar 47.285 krónur. fyrir verkið. Skilmálar voru þeir að einn þriðji yrði greiddur við pöntun, einn þriðji við móttöku og einn þriðji við afhendingu á stöð og leiðslum. Þá var samþykkt að taka 65 þúsund krónur að láni til stöðvarbyggingarinnar. Halldór fer til Þýskalands í miðri fyrri heimsstyrjöldinni og nær að kaupa vél og tæki ásamt bæjarlögn og afhendir verkið 25.ágúst 1915.

Vélin sem keypt var frá Þýskalandi var einnar sylenders Güldner mótor smíðuð 1915. Hún var talin 50 hestöfl og framleiddi að jafnaði 35 kW af 110 volta jafnstraum með reimdrifnum rafal. Reimin var slétt 12 tommu breið og kasthjólið með 90 til 110 snúningum á mínútu. Það eitt er talið vega tvö tonn sexhundruð og fimmtíu kíló, en allur mótorinn 10,3 tonn. Þessi vél er síðan burðarásinn í rafmagnsframleiðslu í Eyjum og var hún til húsa í rafveitunni við Kirkjuveg eða í garðinum fyrir framan London eins og segir í fundargerð. Það þótti alltof dýrt að fjárfesta í neyslumælum og því mátti finna í 9.grein reglugerðar og gjaldskrá veitunnar: Sýslunefnd áskilur sjer einkasölu á rafmagnslömpum og öðrum rafmagnstækjum er setja má í samband við rafveituna.

Í fyrstu grein gjaldskrár segir að fyrir eitt ljós 16 kerta skuli greiða 7 krónur og fyrir 5 ljós 16 kerta greiði notandi 30 krónur á ári. Síðan 5 krónur að auki fyrir hvert ljós 16 kerta og þar yfir upp í 20 ljós, en 4 krónur fyrir hvert ljós 16 kerta þar yfir.

Munnmæli herma að tvær Güldner vélar hafi komið til Eyja, því sú fyrri hafi lent í sjónum úti á Vík er henni var skipað um borð í uppskipunarbát og allt um það fullyrti Guðmundur Guðjónsson kafari, að hann hefði rekist á sérkennilega vél þarna úti er hann vann að því að finna heppilega leið fyrir rafstrenginn. Ekki vannst honum aldur til að athuga þetta frekar og það sennilega hulið hrauni og möl nú.

Það mun haf verið á öndverðu ári 1961 að bréf berst frá Güldner verksmiðjunni í Þýskalandi að hún vilji gjarnan kaupa mótorinn er seldur var til Vestmannaeyja 1915 ef eitthvað væri til af honum heillegt ennþá. Höfðu stjórnendur verksmiðjunnar hug á að koma gripnum á safn hjá sér í Þýskalandi. Beiðni þessari var hafnað. En saga Güldnersins er ekki öll. Þegar Jón Einarsson kom til Vestmannaeyja 1964 til að veita mótornámskeiði Fiskifélagsins í Vestmannaeyjum förstöðu, tók hann vissu ástfóstri við vélina, sem enn var á sínum stað í gömlu rafstöðinni og skyldi nú hýsa Vélskóla Vestsmannaeyja. Spurnir hef ég að Jón og nemendur hafi skotið af og til á vélina og Jóni var það kappsmál 1973 að bjarga henni þó hann hafi ári áður látið af skólastjórn. Með aðstoð arftaka síns Kristjáns Jóhannessonar og Sigurðar Óskarssonar kafara og kranastjóra meðal annars rufu þeir gat á þak skólans og stýrði Kristján taug kranans af þekjunni, en Jón var í vélasal og hafði losað vélina. Þá Kristján sér Jón Koma taug á svinghjólið sér hann kappann hníga niður. Hrópar Kristján á aðstoð og fara tveir frískir sveinar inn og ná Jóni út undir Bert loft og hressist hann fljótlega, en hann hafði orðið fyrir gaseitrun. Vélinni og svinghjóli náðu þeir að bjarga um svipað leyti og hraunið lagðist að austurgafli byggingarinnar og hún varð öll á skömmum tíma.

Fyrir atbeina Jóns var vélinni komið til Reykjavíkur og þar leit hann til með henni eða til þess að hún var aftur send til Eyja og lenti þá eins og margt annað gamalt og gott á vergangi þar til Bæjarveitur Vestmannaeyja veittu henni húsaskjól og stendur nú hér sem stássgripur eftir að Hitaveita Suðurnesja lét starfsmenn sína koma henni á stall eins og henni ber.

Samantekt annaðist Hermann Einarsson